درباره ی کوک تهران، مهرنوش قربانعلی
مجیـد باریكانی
روزنامه آرمان، 91/7/26
مجموعه شعر «كوك تهران» سروده مهرنوش قربانعلی حاوی اشعاریست بلند كه
با توجه به مضامین اجتماعی، المانهای تصویری،الگوهای نحوی و شیوه نوشتاری
در سه فصل بیان شده است. ... / مقدر بود كه بر جای تیسفون لم دهم /قریهای
كه نام كوچك خود را دوست داشت /صدای دستها هنوز میآید /شمعهای
دویست سالگیاش را نسیمی از توچال فوت میكند /... شعر این جا تهران است
ص 11. خانم قربانعلی در بهكارگیری از ظرفیت زبان و الگوهای نحوی و تلاش بر
ایجاد چند صدایی در خوانش شعر با استفاده از شگردهای اجرایی و شیوههای
توصیفی و مكانیسم روایتگری توانسته است فرمی درخور تاویل و ساختاری
منسجم بیافریند.
در فرایند تولید شعر و خلق زبان ذهنیت شاعر و تجربه عوامل اجتماعی فرهنگی و
جامعه شناختی در تحولات و شكلگیری فرم و مضامین شعری مجموعه «كوك
تهران» موثراند. توجه به كنشهای اجتماعی، رویدادهای فرهنگی و عواطف
انسانی و بازنمایی آن در ساختار شعر، مبتنی بر الگوهای ذهنی تجربی و تابع
المانهای تصویری در شاخصههای زیباشناختی و در حوزه زبان مفهومی است.
زبان شعر با اشارات تاریخی، ادبی و اسطورهای، گزارههای معنای و عناصر زبانی در
ساختار روایی شعر برگرفته از آفرینههای تصویری است كه از لحاظ ساختار اندیشه
نمودی ذهنی و فراعینی دارد. ساختار ذهنی و معنایی شعر معطوف به كاركرد
متعارف زبانی است. الگوهای نحوی و ایماژهای حسی عاطفی ساختار شعر با
ساختار معنا هم راستا بوده و ساختار متن، متاثر از گرایشهای ضد روایتی و
ترکیبات ذهنی و با بهرهگیری از ذهنیت مدرن و رویکردهای ملموس اجتماعی شكل می گيرد.
دوستیات قدری بود /كه هیچ دعایی در آن خواب انتها نمیدید / و نگاهت بلد
راهی تا صبح را نشانم دهد / گل خزان ندیده /كدام سوی را نشان گرفتهای؟
/دامنههای پر شقایقام هرگز لب نخواهند زد: / خدا تو را نگهدار/ و شعرهای
عاشقم نخواهند گذاشت، /... شعر كوك 4 ص 33.
زبان در مجموعه «كوك تهران» گرایشی زنده و امروزی دارد. خانم قربانعلی با
درونی)، چند وجهی و چند ساختی ارائه میدهد كه آمیزهای از ذهنیت اجتماعی،
نگاه هستی شناسانه و شیوه معنا پردازی اوست.
شعر بر پایه ارجاعات درونی متن زبان را تحتالشعاع خود قرار داده است. خانم
قربانعلی با پیوند میان اجزای ساختمان شعر و عناصر متكی بر رابطه واژگان، رابطه
تعاملی كلمات و تعمیمهای اسطورهای افسانهای و ایجاد چند صدایی روایتها
توانسته زبانهای مختلف را وارد شعر نماید. المانهای زیباشناسانه شعر از لحاظ
ساختار زبانی و مهارتهای کلامی در بازنمود موتیفهای ادبی اسطورهای و
مولفههای اجتماعی و سیاسی با اجراهای زبانی مختلف و تواناییهای
تکنیکی،ساختار خطی اثر را در هم شكسته و با استفاده از تمهیداتی چون تصویر،
ایهام و دلالتهای معنایی به اجرای شعری غیرهمگن برآمده است.
زبان ساختاری و تنوع اجراها متاثر از ارجاعات بیرونی اثر و متناسب با ظرفیت زبان
در حوزه تاویل مفهومی و ذهنی و استعارههای معنایی ارجاعی ادبی و ایدئولوژیك
دارند. ساختار محتوایی و نمودهای ذهنی عینی متكی بر نظام نشانهای و منطبق
با ساختار تصویری اثر و همنشینی واژهها در فهم متن و دریافت معنا، شعر را در
وضعیت تعلیق قرار داده و ساختار زبانی شعر از لحاظ نحوی در محور جانشینی
منجر به ساخت تقابلی شده است. این تقابل و تلفیقهای مختلف زبانی، نحوی و
لحنی با ترکیبی از چند صدایی، عدم قطعیت و ذهن گرایی در پی ایجاد ساختاری
نامتمركز و گزارههای تعدیلی به همگرایی كلمات و واگرایی سطرها دست زده و
زمان و مكان را با شکل و ساختار روایتهای درون متنی به تصویر در آورده است.
دریایی لنگر انداخته درونم /جزر و مدش یاختههای شناورم را جذب كرده است
/قایقهای بادبانی دست تكان میدهند و دوستش دارند /لنجها فكر میكنند
حرفهای بزرگتری دارند / تایتانیك كه حدس میزد آخرش است، /غرق شده است
/دریایی درونم نبض میزند /نسیم بیپروایی نیستم كه وزیدنم /موجهایی منقلب بر
جای بگذارد /... شعر غواصی ص 75.
از منظر ریخت شناسی شعر، بسامد واژگانی و كاركرد زیباشناسانه اثر،خانم
قربانعلی با اتكا بر الگوهای اجتماعی و فرهنگی و با استفاده از عناصر تشبیه،
استعاره و آشنازدایی در تلفیق غنا و اسطوره و رویكرد هستی گرایانه در بیان
مفاهیم هستی،جهان و ماهیت انسان نسبت به مسائل و موضوعات مختلف
نگرشی انتقادی كنایی داشته و با استفاده از ایجاز، ایماژ و همنشینی واژگان به
تاویل فرم و محتوا برآمده است.
مولفههای شعری و نشانههای معنایی در بازخوانی اشیا، طبیعت و پدیدههای
ادبی با اتكا بر مفاهیم زیباشناختی و ساختارهای كنایی، انتقادی در مسیر ساختار
زبان تصویری،رویكرد هستی شناسانه و درون ساختی دارد. ساختار محتوایی و
معنایی با گزارههای مختلف و نگرش ذهنی عاطفی از شاخصههای هستی
شناسانه متن با فضای حسی نوستالژیك است.
اشتباه نكنید! /دیباچه چشمهایش خطاب به خوابهایم نیست /و از هوای كرج كه
به نامم سند زدهاند /بیش از رودخانهای برنداشته است /تقصیر پوستم نیست كه در
آن نمیگنجم /یا داستانی كه نعل وارونه به یادگاری داوینچی میزند / بزرگ بود
ولی در اتفاق دیگری افتادم /... شعر چشمهایش ص 54.
ساختارهای زیباشناسانه متن آمیزهای از المانهای مضمونی و تصویری است.